...:::جامعترین وبلاگ سیاسی ، اجتماعی ، نظامی ، تحلیلی و خبری:::...

فهرست

مقدمه

مصرف كود در ايران و جهان        

طبقه بندی کودها

·          کودهای شیمیایی

·          کود آلی          

·          کود بیولوژی   

 

بيوكمپوست

ورمی کمپوست چیست؟

·          مزایای ورمی کمپوست

·          اهدف و ضرورت اجرای طرح ورمی کمپوست در ایران

·          مقایسه ی انواع کمپوست و کود دامی و کود شیمیایی

 

مشخصات کرمها و انتخاب گونه مناسب برای تولید ورمی کمپوست

·          شرایط زیستی کرمهای خاکی

·          تأثیرات کرم‌های خاکی بر روی محیط

·          بيولوژی كرم خاكي

·          مرفولوژی کرم‌های خاکی

·          مصارف کرم ورمی کمپوست

 

شرايط كنونی توليد ورمی ‌كمپوست

 

·          مراحل ساخت و تهیه ورمی کمپوست خانگی

·          ساخت جعبه تولید ورمی کمپوست

·          پرورش کرم ورمی کمپوست به روش بارت

·          توليد ورمی كمپوست به روش پشته ای

·          رفع مشکلات در تولید ورمی‌کمپوست

 

بررسی موضوع در ابعاد مختلف

·          بررسی تغییرات شاخص های کمی و کیفی کمپوست در فرآیند تولید ورمی کمپوست

·          اثر ورمي كمپوست و كودهاي دامي روي عملكرد، اجزاي عملكرد ودرصد اسانس زيره سبز

·          تأثیر کاربرد ورمی کمپوست بر میزان عناصر غذایی کممصرف در خاك و غلظت آنها در گیاه گاوزبان

·          تكنولوژي پيشرفته توليد خاك پوششي با استفاده از ورمي كمپوس برای  پرورش قارچ خوراكي

 

منابع

 

مقدمه

           امروزه تحقیقات نشان می دهد که استفاده بیش از حد و غیر علمی از کودهای شیمیایی در عرصه کشاورزی باعث بروز بسیاری از بیماری ها و مشکلات در سطح جامعه شده است. که از آن جمله می توان به بالا رفتن آمار سرطان در سطح عموم جامعه اشاره کرد. لذا کودی سالم و طبیعی با خواص  و ویژگیهای ممتاز تولید شد که  این کود توسط نوع خاصی از کرم های خاکی از گونه آیزنیا فوئتیدا تولید می شود.

            به این صورت که کرمهای خاکی مواد آلی را که شامل ضایعات گیاهی و فضولات دامی حیوانات کوچک و بزرگ می‌باشد را می‌خورند و طی فرایندی این مواد را به کود ورمی کمپوست تبدیل می کنند.ورمی کمپوست ماده ای شبیه به پیت است که به خوبی تغییر فرم یافته و ساختار ، تخلخل , تهویه  زهکشی و ظرفیت نگهداری رطوبت در آن در حد عالی می باشد.

مصرف كود در ايران و جهان      

           بنا به گزارش سازمان خواروبار و كشاورزی جهانی، بين 33 تا 60 درصد افزايش توليدات كشاورزی در جهان در چند دهه گذشته مرهون مصرف كودهای شيميای بوده و در كشورهای در حال توسعه با مصرف بهينه كود، اين افزايش حداكثر بوده است. مطالعه مصرف كود در سالهای 1970 تا 2000 نشان دهنده افزايش قابل ملاحظه در مصرف كود در آسيا و افريقاي شمالي بوده است. روند مصرف كود در اين سال ها در امريكاي شمالي و جنوبي نيز افزايشی، در اروپای غربی تقريبا بدون تغيير و در اروپای مركزی و شرقی كاهش داشته است.

           با پيش بينی های انجام شده متوسط رشد مصرف ساليانه كود تا سال 2030 به ميزان 1/3-0/7 درصد خواهد بود. مصرف جهانی كودهای شيميايی بر مبنای اطلاعات سال 2-2001 برابر با 137/73 ميليون تن بوده كه سهم كشورهای توسعه يافته از اين مقدار 37 درصد و سهم كشورهای در حال توسعه 63 درصد بوده است. در ايران متوسط مصرف ساليانه كود طی همين دوره معادل 3 ميليون تن بوده است.نسبت مصرف عناصر غذايی در جهان طی اين دوره بر مبنای N :P2O5:K2O برابر 0/28 :0/4 : 1 و در ايران برابر با 0/38:0/18: 1 بوده است.

           بسياري از پژوهشگران و متخصصان در زمينه حاصلخيزي خاك و تغذيه گياهی معتقدند تحت شرايط اقليمی _زراعي ايران و ميزان عناصر مغذی موجود در خاك مناسبترين ميانگين نسبت بين عناصر مغذی كودی برای مجموع كودهای مصرفی در ايران پتاسيم 0/2 ، فسفر 0/5 و نيتروژن 1 است.

طبقه بندی کودها

          هر نوع موادی که جهت تقویت خاک و بالا بردن حاصلخیزی آن که چه از نظر کیفی و چه از نظر کمی باعث افزایش عملکرد محصول می شود کود گفته می شود.کودها به طور کلی به سه دسته تقسیم می شوند که عبارتند از:

·        کودهای شیمیایی

·        کود آلی          

·        کود بیولوژی   


کودهای شیمیایی                                                                                    

           به دو دسته که برخی جزء عناصر پر مصرف گیاه یا ماکرو المنت و برخی نیز جز عناصر کم مصرف گیاه یا میکرو المنت  میباشد تقسیم می شود.

·        عناصر پر مصرف (ماکرو) شامل: ازت - فسفر - پتاس - کلسیم – منیزیم

·        عناصر کم مصرف (میکرو) شامل : آهن - روی - منگنز - مس – بور

       کود های شیمیایی را بر اساس نوع عنصر تقسیم بندی می کنند. به عنوان مثال کودهای ازتی ، فسفری و پتاسیمی دارای یک یا دو عنصر هستند .اگر یک کود همه عناصر را با هم و به نسبت متناسب داشته باشد اصطلاحاً کود کامل نامیده می شود.



کود آلی یا ارگانیک

           هر ماده آلی که بوسیله میکروبها قابل تجزیه باشد می تواند بعنوان کود آلی به کار رود. اما کودهای آلی مختلف از نظر کیفیت و دوام در خاک و قیمت بسیار متفاوتند. توجه گردد که تامین مواد غذایی گیاه از طریق اضافه کردن مواد آلی به خاک گران تمام می شود. ارزش اصلی کودهای آلی به علت تغییرات فیزیکی است که در خاک ایجاد می کنند. کودهای آلی را می توان به سه گروه:کودهای حیوانی، کود سبز و کمپوست تقسیم نمود.

کود بیولوژیک

           کود های بیولوژیک دارای باکتری و قارچ های مفیدی می باشند که برای اهداف خاصی استفاده می شوند.از این موارد می توان به تثبیت ازت – رها سازی یون فسفات، آهن، پتاسیم و.. از ترکیبات نامحلول انها اشاره نمود.این با کتریها معمولا در اطراف ریشه گیاه استقرار یافته و به گیاه در جذب عناصرغذایی کمک می نماید.این گونه کودها منشاء طبیعی دارند و معمولا از خاک گرفته می شوند.کودهای بیولوژیک دیگر الودگی کود های شیمیایی را ندارد و باعث بهبود ساختمان خاک ،افزایش محصول و کاهش بیماریها می شوند.

بيوكمپوست

           چند دهه ‌ايست كه با رخدادهای بزرگ فرايند‌های صنعتی در پهنه‌ی گيتی، زباله‌ها نيز به‌ همراه آلودگي‌ های روز افزون خاك، آب و هوا زنجيره‌ ی زيست ‌محيطی و زيستگاه آدميان را به سختي با تهديد ناخواسته‌ای روبرو نموده است. در زمينه‌ ی مبارزه با چنين مشكل فراگيری مراكز پژوهشی و اجرايی تلاش و كوشش پيگيری را در رويارويی و مبارزه آغاز كرده‌اند.

           از روش ‌های بسيار مؤثر در مبارزه و خنثی سازی اثرات نامطلوب زباله‌ها تبديل آن‌ها به كود است تكنيك تبديل كود از زباله بطور علمی و عملی در سال‌های اخير آغاز شده‌است. كمپوست، تجزيه‌ی مواد زايد قابل تجزيه‌ی بيولوژيك توسط جانداران ذره ‌بينی است كه توانايی شكست ملكول‌های بزرگ مواد آلی را دارا مي‌باشند.

           روشی است كه چنين ارگانيسم‌هايی را در جهت افزايش ميزان تجزيه‌ ی بقايای آلي تحت كنترل مورد استفاده قرار مي‌دهد. اين فرايند طبيعی، مواد آلی را به ماده‌ای غنی مبدل كرده مكملی بسيار سودمند برای خاك ايجاد می‌نمايد. تركيبات هوموسی توليد ‌شده به ‌راحتی توسط گياهان قابل جذب است. به اين ترتيب باعث بهبود وضعيت یاراضی زير كشت و در نتيجه كاهش استفاده از كود‌های می‌شود.

ويژگي‌هاي بهينه‌ی بيوكمپوست

1-  به‌ جای كود، در چمن‌ كاری، گياهان زينتی، باغداری، تاكستان، كشت قارچ، سبزيكاری، صيفي‌كاری،فضاي سبز و غيره. اين‌ گونه مصارف بيشترين و شناخته‌ ترين كاربردها را تشكيل مي‌دهند.

2- به‌ جاي مواد پركننده در تراشه‌های ساختمانی

3-  بجای مواد جانبی، در كارخانه‌های آجرسازی برای بلوك‌های توخالی يا متخلخل

4- بجای عايق صدا ( آكوستيك ) در ساختمان‌ها

5- بعنوان بيوفيلتر در كارخانه‌های تهيه كمپوست. رفع بوی لاشه حيوانات در دامداری ها و مرغداری ‌ها و كارخانجات قند سازی

6- بجای بستر حيوانات در دامداريی ها

7- استفاده به عنوان سوبسترا در كشت قارچ

8_ استفاده به عنوان الياف در صنعت نساجی و الياف آلی 

عناصر موجود در بيوكمپوست

           كمپوست به ‌دست آمده از زباله‌ی آلی، حاوی مقدار فراوانی عناصر معدنی بوده كه پاره‌ای از آن‌ها برای رشد گياهان ضروريست. مهمترين اين عناصر كه obligo elements ناميده می ‌شوند، عبارتند: از بر، روی، مس، منگنز، موليبدن، كبالت بعلاوه‌ی عناصر عمده‌ی ديگر كه عبارتند از نيتروژن، پتاسيم، گوگرد، كلسيم، منيزيم. 

ورمی کمپوست چیست؟

          ورمی کمپوست، عبارت است از کود آلی بیولوژیک که دراثرعبور مداوم و آرام مواد آلی در حال پوسیدگی از دستگاه گوارش گونه هایی از کرم های خاکی و دفع این مواد از بدن کرم، حاصل می شود. این مواد هنگام عبور از بدن کرم آغشته به مخاط دستگاه گوارش(موکوس)، ویتامین ها و آنزیم ها شده که در نهایت به عنوان یک کود آلی غنی شده و بسیار مفید برای ساختمان و بهبود عناصر غذایی خاک، تولید و مورد مصرف واقع می گردد. بنابراین، ورمی کمپوست عبارت است از فضولات کرم به همراه درصدی از مواد آلی و غذایی بستر و لاشه کرم ها.

مزایای ورمی کمپوست

1.     یک غذای کامل و متعادل برای گیاهان می باشد

2.     با دارا بودن مواد هورمونی (اکسین) رشد و نموگیاه را سرعت می بخشد

3.     به نگهداری رطوبت در خاک کمک می نماید

4.     رنگ، طعم، بو و کیفیت گلها، سبزیجات و میوه را بهبود می بخشد

5.     حاصلخیزی خاک را افزایش می دهد

6.     مواد بیوشیمیایی(آنزیم های پروتئاز، لیپاز، آمیلاز، سلولاز، لیگناز و کیتیناز)

7.     میزان مقاومت گیاهان را به بیماری ها افزایش می دهد

8.     سبک و فاقد هرگونه بو

9.     عاری از تخم علف های هرز

10.                        حاوی میکرو ارگانیسم هوازی سفید مانند ازتو باکترها

11.                        معمولا نسبت کربن به ازت (C/N) 20-15 بوده

12.                        طول دانه های خشک آن بین 5-1 mm متغیر است

13.                        میزان هوموس 20% وزن خشک می باشد

14.                        فرآوری سریع تر از سایر کمپوست ها

15.                        عاری از باکتری های غیرهوازی، قارچ ها و میکروارگانیسم های پاتوژن

16.                        قابل مصرف در پرورش کلیه محصولات  کشاورزی

17.                        افزایش مقاومت به استرس ها و تنش های محیط

18.                        کاهش و نهایتا حذف مصرف کودهای شیمیایی و مواد محرکه

19.                        افزایش نسبت تبدیل جوانه های رویشی به زایشی و تشدید ریشه زایی و رشد قلمه ها

20.                        افزایش زمان انبارداری محصولات جمع آوری شده با حفظ  کیفیت

21.                        میزان استفاده:

             مقدار استفاده                      مورد استفاده

2- 1 کیلوگرم در متر مربع                 نهالستان

3- 2 کیلوگرم در متر مربع                 درختچه های تزئینی

2- 1 کیلوگرم در متر مربع                 انواع گلها

20- 10 درصد حجم گلدان                  گیاهان گلدانی

22.                        ویژگی های آن در گیاهان تزئینی و دارویی

·        تداوم گلدهی گونه های مختلف گیاهان تزیینی

·        حفظ رنگها و عطر گلها در طی زمان عرضه

·        افزایش نسبت اسانسها و مواد موثر در گیاهان دارویی

·        جلوگیری از زرد شدن و ریزش برگها

·        بهبود جوانه زنی  بذرها

·        افزایش تداوم گلهای شاخه بریده در طی نگهداری در گلفروشی ها

 

 

23.                        در مقایسه با کود دامی دارای:

·        5 برابر   N

·        7 برابر p

·        11 برابر K

·        2 برابر Mg , Ca

·        همچنین حاوی مس، آهن، روی و گوگرد قابل جذب می باشد .

اهدف و ضرورت اجرای طرح ورمی کمپوست در ایران

1.     ارزش افزوده بالا

2.     بهره برداری زود و سریع

3.     اشتغال زایی (در روستاها و شهرها)

4.     در تمام  نقاط  کشور می تواند به عنوان طرحی نو مطرح شود

5.     توسعه اقتصادی- کسب درآمد

6.     هزینه کم جهت اجرا برای یک نفر و یا شریک

7.     سلامتی مردم

مقایسه ی انواع کمپوست و کود دامی و کود شیمیایی

 

          خاک های مناطق خشک و نیمه خشک کشور ما که بیش از هشتاد درصد زمین های کشاورزی را تشکیل می دهد از نظر مواد آلی فقیر هستند.برای بهبود باروری و حاصلخیزی خاک های کشاورزی، افزودن مواد آلی به آن ها ضروری است، اما منابع محدود سنتی مواد آلی همچون کود حیوانی جوابگوی نیاز روز افزون بخش کشاورزی به کود آلی نیست، از این رو استفاده از مواد زائد مختلف دیگر همچون مواد زائد جامد آلی، لجن فاضلاب، زائدات کشاورزی و مواد زائد جامد صنعتی به عنوان مواد آلی رو به گسترش است.در بین کودهای آلی، ورمی کمپوست اقتصادی ترین منبع تولید نیتروژن است. کاربرد ضایعات آلی از جمله کودهای دامی، لجن فاضلاب، کمپوست زباله شهری و مانند آن در خاک، یک روش مناسب برای نگهداری ماده آلی خاک، بهسازی خاک فرسوده و تامین عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان است.
          در مورد اثرات مفید ورمی کمپوست می توان به بهتر شدن پایداری خاکدانه های خاک و کاهش خطر فرسایش اشاره کرد و این که کمپوست می تواند موجب افزایش تخلخل خاک و ظرفیت نگهداری آب خاک شود و از تغییر اسیدیته خاک جلوگیری کرده و موجب رهاسازی عناصر غذایی مورد نیاز گیاه شود.

          کودهای شیمیایی از عوامل اصلی حفظ حاصلخیزی خاک به شمار می روند ولی کاربرد زیاد آن ها به همراه عملیات مدیریتی نامناسب باعث شده که مقدار ماده آلی خاک به شدت کاهش داده و این امر روی ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک تاثیر گذاشته و خطر فرسودگی این خاک ها را افزایش می دهد با مصرف۲۰ تن در هکتار ورمی کمپوست حاصل از زباله های شهری در سبزی ها، عملکرد به میزان ۱۵ درصد افزایش می یابد.


          فیبرت و همکاران مشاهده نمودند با مصرف ۱۵ تن کمپوست در هکتار، عملکرد محصول پیاز ۱۵ درصد افزایش یافت. این محققان دلیل افزایش عملکرد را بهبود سطح تغذیه، بالا رفتن نفوذپذیری و تهویه و فعالیت های میکروبی در ناحیه ریشه عنوان نمودند. امروزه مصرف کودهای شیمیایی بویژه عناصر ریز مغذی در کشاورزی و گلخانه ها تاحدی اجتناب ناپذیر است.


          کود های شیمیایی حاوی عناصر مورد نیاز و قابل جذب برای گیاه می باشند. استفاده از کودهای شیمیایی چه به صورت خاک مصرف و چه بصورت محلول پاشی باعث افزایش عملکرد و رشد گیاهان بویژه در محیط گلخانه می شوند. اما درصورت عدم مصرف صحیح و اصولی، به شدت اثرات نامطلوب زیست محیطی و اکولوژیکی برجای گذاشته و عامل بروز بیماریهای خاصی از جمله ناراحتی های گوارشی و مسمومیت می باشد.

          کودهای دامی با داشتن انواع مختلفی ازعناصر غذایی اعم از کم مصرف و پرمصرف و بهبود خصوصیات خاک باعث افزایش عملکرد گیاهان می شود. از طرفی استفاده از کود های دامی از لحاظ اقتصادی، مسائل زیست محیطی، اکولوژیکی، احتمال شیوع بیماریها، آفات و علفهای هرز در مزارع دارای محدودیت هایی می باشد و این مسائل در گلخانه که محیطی به شدت حساس است مخاطرات بیشتری ایجاد می کند.


          ورمی کمپوست زباله های شهری به عنوان یک کود آلی مقرون به صرفه با توان مناسب و با ارزش می تواند به عنوان جایگزینی مناسب در کشاورزی پایدار و کشت آلی، از جایگاه ویژه ای برخوردار باشد. از طرفی مصرف کمپوست زباله شهری در خاک نگرانی هایی را نیز با توجه به خصوصیات فیزیکی و شیمیایی مواد موجود در آن ایجاد نموده است. از جمله آن می توان به جنبه عناصر مسموم کننده، عدم اطمینان از ارزش غذایی مواد موجود در آن برای تغذیه گیاه و عواقب زیست محیطی در خصوص انتقال آلاینده ها از خاک به آب های زیرزمینی و گیاهان و تجمع عناصر سنگین در خاک با گذشت زمان اشاره نمود.ورمی کمپوست ها که از تجزیه بیولوژیکی (با استفاده از کرم خاکی) کمپوست و زباله های شهری بوجود می آیند، عناصر قابل دسترس و مفیدی برای گیاهان دارند.


          کرم های خاکی با خوردن کمپوست و تجزیه آن و تبدیل و تحولاتی که در شکل مواد غذایی ایجاد می کنند، قابلیت جذب عناصر غذایی را افزایش می دهند.از طرفی کود کمپوست با توجه به ویژگی های خاص خود، غالب مواد تشکیل دهنده، مقدار مورد مصرف در خاک، قابلیت بهبود خصوصیات فیزیکی و ساختمان خاک و افزایش ظرفیت نگهداری رطوبت، نقشی مشابه با کود دامی درخاک ایفا کرده و باعث افزایش عملکرد در تمام گیاهان مورد مطالعه دراین طرح شده است.

          کمپوست منجر به افزایش میزان کربوهیدرات  و برخی عناصر غذایی ماکرو می شود که این افزایش می تواند به دلیل اثرات مثبت کمپوست در افزایش سطح ریشه در واحد حجم خاک، کارایی مصرف آب و فعالیت فوسنتزی باشد که مستقیما روی فرآیندهای فتوسنتزی و تولید کربوهیدرات ها موثر هستند.

مشخصات کرمها و انتخاب گونه مناسب برای تولید ورمی کمپوست

          بطور کلی گونه های مختلفی از این کرمها یافت می گردند که بسته به موضوع کار و هدف ، گونه انتخابی متفاوت خواهد بود.این اهداف می تواند شامل موارد زیر باشد:


افزایش حاصلخیزی و بهبود ساختمان و مدیریت خاک


 افزایش محصول


          تولید مکمل غذایی جهت دام و آبزیان که برای هر یک از این فعالیتها یک گونه مناسبتر از سایر گونه ها خواهد بود . بطور مثال گونه Lampite maurittii  به منظور مدیریت و بهبود ساختمان خاک مورد استفاده قرار می گیرد.مناسبترین گونه برای تولید ورمی کمپوست گونه Eisenia foetida بوده که برنگ قهوه ای مایل به قرمز و کوچکتر از کرمهای خاکی معمولی می باشد . این کرم دارای دو جنس نر و ماده بوده که کرمهای ماده درمحل حلقه جنسی وسط بدن خود و پس از جفت گیری، تخم یا کوکون را تشکیل می دهند. کوکونها به رنگ زرد کهربایی و در داخل آن حدود ۷ نوزاد لارو وجود دارد.

           بنابراین افزایش تعداد کرمها در هر نسل بصورت تصاعد نسبتاً هندسی خواهد بود. وزن هر کرم بالغ 0.3،0.7 تا گرم و در هر کیلو گرم حدود ۱۰۰۰تا۲۰۰۰ نخ کرم وجود دارد. یک نسل این کرم ( از تخم تا تخم ) در درجه حرارت ۲۵ درجه سانتی گراد حدود سه ماه بوده و عمر کرمها بین ۱ تا ۲ سال متغییر می باشد. 

چارلز داروین بیش از چهل سال بر روی کرمهای خاکی مطالعه نمود، او می گوید:

           کرمها زندگی گیاهی را بسیار بهبود می بخشند، آنها خاک را سوراخ کرده و باعث نرمی آن می شوند، همچنین با کشیدن ساقه ها و شاخ و برگهای کوچک به درون خاک و نیز آوردن تعداد زیادی خاکدانه ریز به سطح خاک، باعث افزایش نفوذ پذیری خاک در هنگام بارندگی می شوند.این کلوخه ها، مدفوع کرمی نام دارند که به عنوان فضولات کرمها، کود آلی مناسبی برای رویش دانه ها و علف ها می باشند.

شرایط زیستی کرمهای خاکی

           بطور کلی شرایط زیستی کرمهای خاکی برحسب گونه بسیار متفاوت بوده و شدت فعالیت آنها تحت تاثیر عوامل مختلف محیطی قرار می‌گیرد که اهم آنها به شرح زیر خلاصه می‌شود:

حرارت
           کرمهای خاکی در شرایط حرارتی خاص می‌توانند زندگی نمایند. تمام فعالیت‌های حیاتی نظیر تولید مثل رشد و پراکنش آنها تحت تاثیر درجه حرارت محیط می‌باشد مثلاً مدت لازم برای خارج شدن کرمها از پیله بستگی به درجه حرارت محیط دارد.

تهویه
           کرم خاکی برای ادامه‌ی حیات نیاز به تهویه‌ی مناسب دارند بدین خاطر زمینهای رسی سنگین و یا خاکهای بدون تخلخل محیط زیست مناسبی برای این موجودات نیستند.

پ ـ هاش

           کرم  خاکی نسبت به PH خاک حساس بوده بطوریکه در بسیاری از موارد این عامل تنوع و توزیع گونه‌ها را در خاک محدود می‌سازد.

رطوبت
           مقدار رطوبت و خشکی محیط زیست کرم‌ خاکی یکی دیگر از عواملی است که در پراکنش عمودی و افقی آنها مؤثر است. این موضوع در کشورهای مختلف که دارای عرض جغرافیایی متفاوت هستند به خوبی آشکار است از آنجایی که حدود ۷۵ تا %۹۰ وزن بدن کرم خاکی را آب تشکیل می‌دهد نیاز آنها به آب بسیار زیاد بوده و در صورت خشک شدن خاک اکثراً از بین می‌روند.

تغذیه

 اندازه ذرات مواد غذایی کرمها: فرایند شامل خرد کردن، خیساندن و یا مخلوط کردن مواد

پیش ‌تصفیه و پیش ‌فراوری مواد غذایی کرمها: پیش ‌تصفیه یک روش مکمل قبل از پیش ‌فراوری است که شامل هضم مقدماتی هوازی یا غیر هوازی مواد زاید و یا شست و شوی آنها با آب است.

نسبت کربن به نیتروژن(C/N) مواد غذایی کرمها: به ازای هر ۲۰ تا ۲۵ واحد کربن یک واحد نیتروژن بر اساس وزن خشک وجود داشته باشد، عوامل حجیم کننده مانند کاغذ و مقوا، متداولترین مواد بستری است. مواد اصلاح کننده معدنی در تولید کمپوست کرمی: برای تنظیم PH قبل از شروع تغذیه کرمها به مواد غذایی افزوده می‌شوند. مانند آهک، دولومیت، پودر سنگ آهک و پوست تخم‌ مرغ خرد شده برای بسترهای کوچک و برای کاهش PH هم با افزایش مواد اسیدی (پوست مرکبات) به توده اقدام می‌شود. زئولیتها نیز از جمله مواد معدنی به منظور جلوگیری از تولید بو در توده به کار می‌رود.

 ترکیب شیمیایی غذای کرم های کمپوست: برخی مواد به این علت که سلامتی انسان را به خطر می اندازد و یا مایه رنجش انسان می شوند، نباید برای تولید ورمی کمپوست استفاده شوند . افزودن مدفوع انسان و حیوانات خانگی مانند سگ توصیه نمی شود ، زیرا باعث انتقال بیماری می شوند . گوشت ، استخوان ، تخم مرغ و محصولات لبنی نباید اضافه شود، چرا که باعث جلب جوندگان (موش) به محل می شوند. اغلب ارگانیسم های بیماریزای گیاهی و بذر علف های هرز در طی فرآیند کمپوست سازی ، زمانی که دما در مرکز توده به (۱۶۰  - ۱۵۰  درجه فارنهایت) می رسد از بین می روند. کرم ها در صورت ایجاد شرایط کاملا ایده آل از لحاظ رطوبت و غذا ، روزانه به اندازه وزن خودشان زائدات را مصرف می کنند. اگر مواد غذایی خرد شوند، خوردن مواد برای کرم ها راحت تر خواهد بود.

تأثیرات کرم‌های خاکی بر روی محیط

           وجود ذرات کوچک با مقادیر زیاد در مدفوع کرم‌های خاکی نسبت به ذرات محیط آنها نشان می‌دهد که قادرند مواد مغذی را به اجزاء کوچک‌تر تبدیل نمایند. دانه‌های معدنی متصل به یکدیگر هستند که اتصال آنها باید به گونه‌ای باشد که در مقابل رطوبت، فرسایش و فشردگی مقاوم بوده و به هنگام خنثی و یا رطوبت خاک نیز همچنان نرم باقی بماند و خاکی غنی از خاکدانه‌هاست که دارای تهویه، زهکشی و بالاخره ساختمانی مناسب باشد.

           لذا جهت داشتن یک خاک حاصل‌خیز خاکدانه‌سازی در درجه‌ی اول مورد اهمیت قرار دارد. محققین زیادی بر این قول متفقند که مدفوع کرم‌های خاکی دارای خاکدانه‌های مقاومتر از خاک محیط است. علاوه بر آن موکوپروتئین زیر اپیدرم کرم خاکی در محل تماس آن با دالانهای حفر شده موجب پایداری ذرات خاک می‌گردد. 

 

 

بيولوژی كرم خاكي

           از نظر پيشينه تاريخی، كرم‌های یدر حدود 600 ميليون سال پيش به وجود آمده و از آن زمان تا حال شاهد تكامل گونه‌های مختلف گياهی و جانوری بوده‌اند. شكل ظاهری اين موجودات در طی اين مدت تغيير چندانی پيدا نكرده و هم اكنون نيز بين گونه‌های مختلف آنها از اين نظر تفاوت قابل توجهی به چشم نمی ‌خورد.

           اين موجودات ارزشمند، به مدت چندين ميليون سال اراضی موجود در سطح كره زمين را در كمال آرامش و سكوت، زير و رو كرده و بدين صورت نقش مهمی در جريان چرخه عناصر ايفا نموده‌اند كرم‌های‌ خاكی دارای بدنی كشيده، بندبند، فاقد استخوان دارای كوتيكول حامل تارها و دستگاه گوارش لوله ‌مانند كه به مجرای دفعی ختم می ‌شود، هستند. طول اين جانور برحسب گونه از يك سانتی ‌متر تا بيش از 2 متر بالغ می ‌گردد.

اين جانور اغلب دوجنسی  يا هرمافروديت هستند و هنگام بلوغ بر روی اپيدرم آنها يك منطقة متورم ظاهر ميشود كه آنرا كمربند تناسلی گويند. اين قسمت پيله ‌ای ترشح می ‌كند كه تخم‌ها را دربر‌ می ‌گيرد. كرم‌های ‌خاكی فاقد مرحله مشخص لاروی بوده و نوزادان آنها پس از خروج از تخم و پيله، رفته‌ رفته بالغ مي‌شوند.امروزه با اطلاعا تی كه از اين جانور بدست آمده است كاربردهای فراواني در رشته‌هاي مختلف علوم (مانند كشاورزی، شيلات، دامپروری، صنعت، محيط زيست و انرژی) بـرای آن تعريف شده و يا به‌ عبارت ديگر در بسياري از علوم شناخته شده است.

           پرورش كرم‌هاي خاكي در حال حاضر به‌صورت يك صنعت پررونق در آمده و لذا اين حرفه امروزه در جهان طرفداران بسياري دارد، به‌كارگيري اين جانور ارزشمند در صنايع مختلف مشاغلي را ايجاد نموده‌است كه هيچ‌كدام از آنها در كشور ما شناخته شده نيست.

           امروزه استفاده از کرم خاکی در صنایع مختلف مورد توجه بیشتر کشورهای پیشرفته مثل، آمریکا، کانادا و اروپا قرار گرفته و مردم برخی از شهرها با داشتن یک راکتور کوچک خانگی علاوه بر کنترل پسماند خود، کود مورد نیاز خانه خود را تامین می‌نمایند. در حال حاضر در کشور ما و در شهر شیراز روزانه نزدیک به ۵۰ تن ضایعات گیاهی سطح شهر توسط شرکت بهسامان و سازمان بازیافت شهرداری از مبدا جدا سازی شده و در منطقه برمشور به بستر کرمهای زباله خوار تغذیه می‌شود.

 

مرفولوژی کرم‌های خاکی

           کرم‌های خاکی دارای بدنی کشیده بند بند فاقد استخوان دارای کوتیکول حامل تارها و دستگاه گوارش لوله‌ مانند که به مجرای دفعی ختم می‌شود هستند.این جانور اغلب دو جنسی یا هرمافرودیت هستند و هنگام بلوغ بر روی اپیدرم آنها یک منطقه متورم ظاهر می‌شود که آن را کمربند تناسلی گویند این قسمت پیله‌ای ترشح می‌کند که تخمها را در بر می‌گیرد.

           کرم‌های خاکی فاقد مرحله مشخص لاروی بوده و نوزدان آنها پس از خروج از تخم و پیله رفته رفته بالغ می‌شوند.بررسی‌های تجربی نشان می‌دهد که کرمها از هر نوع روشنایی‌ گریزانند آنها روزها به حالت مخفی بوده و شب هنگام چنانچه نوری به آنها بتابد سریعاً خود را به عقب می‌کشند همه کرمهای خاکی نسبت به ارتعاشات مکانیکی از قبیل صدای پای شدید در روی زمین حساسند. از قرار معلوم قادر به شنیدن ارتعاشات صوتی موجود در هوا نیستند.

           اگر آنها را مثلاً با بیل زدن باغ برگردانند همان طور که از نور فرار می‌کنند درصدد تماس با زمین بر می‌آیند. به دلیل آنکه تنفس کرمها بستگی به رطوبت کوتیکول پوست دارد به همین خاطر کرمها نسبت به محیط مرطوب بیشتر از خشکی سازگاری دارند. گازهای شیمیایی نامطبوع و یا تحریک‌کننده موجود در هوا باعث عقب‌نشینی کرم به داخل سوراخ خود می‌گردد.

مصارف کرم ورمی کمپوست

 

در سایر کشورها از کرم ورمی کمپوست بدلیل داشتن پروتئین ۷۰ درصدی در موارد زیر استفاده می‏شود.
 مصرف پروتئینی انسانی:در سایر کشورها از جمله در کشور آمریکا غذای مصرفی مردم است همانند انواع کنسرو جهت سالاد، غذاهای پختنی، انواع نوشیدنی و … به عنوان مثال از گرانترین غذاهای فروشگاه‌های زنجیره‏ای مک دونالد می‌باشد، با توجه به فرهنگ ما استفاده از آن هدف نمی‏باشد. (خود کرم به عنوان پروتئین)



مصرف پروتئینی حیوانی:با توجه به ازدیاد جمعیت و نیاز مردم به مواد پروتئینی سالم، تولید و پرورش دام، طیور و آبزیان، نقش اساسی در تامین نیازهای مردم و تقویت بنیه اقتصادی روستاییان و کشاورزان را دارد.در این میان تغذیه دام، طیور و آبزیان با کرم خاکی به عنوان ماده غذایی دارای پروتئین زیاد باعث افزایش کیفیت محصولات شده و نیاز کشور به واردات محصولاتی چون دان مرغ، انواع مکمل‌های غذایی دام و آرد ماهی را کاهش می‌دهد. از این گونه برای اولین بار در قرن ۱۸میلادی برای تغذیه دام و طیور استفاده شد.امروزه در تغذیه مرحله لاروی آبزیان، تمایل به استفاده از غذای زنده وجود دارد، زیرا در بسیاری از موارد، دانش بشری هنوز قادر به تامین مصنوعی کلیه نیازهای غذایی لارو نبوده و پوشش این نیاز با غذای زنده راه حل مطلوب و مطمئنی است.مهمترین غذای زنده مصرفی کرم‌خاکی است که درصد پروتئین آن بیش از سایر گونه‌هاست و علاوه بر آن دارای امگا۳ نیز می‌باشد.استفاده از این گونه به جای محصولات جانبی علاوه بر افزایش درصد رشد و کیفیت گوشت، از نظر اقتصادی نیز به‌صرفه‌تر است و تولید آن نیاز کشور به واردات محصولات فوق را که از زمان هجوم شانه دار ژله‌ای به دریای خزر و کاهش کیلکا به عنوان ماده اصلی آرد ماهی و افزایش قیمت آرد ماهی و واردات آن را به همراه داشته است، کاهش می دهد..


۳ - به عنوان مواد اولیه در تولید لوازم آرایشی و بهداشتی:همانطور که قبلا هم گفته شد کرم ورمی کمپوست به دلیل داشتن پروتئین و امگا۳ فراوان به عنوان یکی از مواد اصلی تشکیل دهنده محصولات آرایشی و بهداشتی می‌باشد.در سال ۱۹۸۵ شرکت DOVE برای اولین بار استفاده از این کرم را در محصولات خود آغاز نمود و اولین سری محصولات خود با عنوان جوان کنند‌گان پوست در سال ۱۹۸۷ به بازار عرضه نمود، اما هم اکنون بیشتر شرکتهای پیشتاز در این صنعت با تولید انواع شامپو، صابون، کرم، انواع پودرهای روشن کننده و تقویتی و … استمرار به تولید با این کرم را در دستور کار خود قرار داده اند. در این بین می‌توان به محصول شرکتFace-Lift با نام تجاری G2G اشاره نمود که یکی از گران قیمت‌ترین محصولات آرایشی جهان می‌باشد..


۴ - به عنوان مواد اولیه در تولید دارو: از جمله یکی از مهمترین مصارف جدید کرم ورمی کمپوست که به کمک صنعت داروسازی و پزشکی آمده تولید محصولات دارویی و پزشکی می باشد، که داروهای مکمل غذایی، انواع آرامش بخش‌ها، داروهای ضد سرطان را شامل می‌شود.

 

 

 شرايط كنونی توليد ورمی ‌كمپوست

        در حال حاضر روزانه علاوه بر ضايعات ميادين ميوه و تره‌بار، سطل‌های سبز، آبی و صورتی كه به ‌ترتيب مخصوص ضايعات سبزی ـ ميوه‌ فروشی‌ها، آب ‌ميوه ‌فروشی‌ها و گل‌فروشی‌ها می باشد در قالب طرح ساماندهی مشاغل پر زباله از سطح شهر جمع‌آوری، و به سايت كمپوست، واقع در برمشور شهر شيراز منتقل می‌شود كه پس از تفكيك ثانويه، جهت تغذيه كرم‌های زباله‌خوار مورد استفاده قرار می‌گيرند. تبديل پسماند‌های آلی به روش ورمی ‌كمپوست در فضايی به وسعت چهار هكتار به‌وسيله كرم‌های زباله‌خوار موسوم به Eisenia fotida و با ظرفيت 3000 تن ورمی ‌كمپوست در سال در حال اجرا می ‌باشد.

اين كود در حال حاضر تحت نظارت سازمان بازيافت شهرداری شيراز با فرايند تبديل زباله‌های آلی به روش بيولوژيك در حال توليد می ‌باشد.تولید ورمی کمپوست خود به دو صورت زیر انجام می شود:


ورمی کمپوست خانگی

 ورمی کمپوست در هوای آزاد

ورمی کمپوست خانگی خاص مناطق سر پوشیده است که از کود در برابر تغییرات شدید رطوبت و دما محافظت می کند.تولید ورمی کمپوست در هوای آزاد خود به دو روش انجام می گیرد:

پرورش کرم خاکی در محل

در حقیقت فعالیت کرم در مزارع شخم زده شده پس از برداشت محصول و یا پرورش کرم خـــاکی در باغ و باغچه می باشد.

ورمی کمپوست در توده های روباز

چنانچه در شرایطی سایبان و یا فضای سرپوشیده در دسترس نباشد ، واحد ورمی کمپوست ممکن است بصورت توده روباز مستقر شود. محلی که برای توده روباز انتخاب می شود به منظور جلوگیری از جمع شدن آب باران در طی فصل بارندگی ، نمی بایست در جای گود باشد ، زیرا اثرات زیانباری بر فعالیت کرم ها خواهد داشت . اندازه مناسب توده ها ( ۱۰ × ۳ × ۵/۱) فوت می باشد.

 

مراحل ساخت و تهیه ورمی کمپوست خانگی

برای تهیه ورمی کمپوست خانگی می توان از هر یک از جایگاههای ذکر شده در ماده۳ استفاده نمود
در این محفظه ها می توان شرایط بهینه برای تبدیل زباله به کود آلی مانند رطوبت توده،درجه حرارت و تهویه مناسب برای فعالیت میکروارگانیسم های فعال کننده و یا حتی کرمهای خاکی را فراهم نمود.
مراحل قدم به قدم زیر برای تولید توده های ورمی کمپوست خانگی به  منظور استحصال بهترین نتیجه ارائه می گردد.

لایه اول:در این لایه حدود ۵/۷ الی ۱۰ سانتیمتر بوته و چوب و خاشاک خرد شده یا سایر مواد خشک و سفت بر روی سطح خاک در کف محفظه تولید ورمی کمپوست ریخته می شود.این مواد به سیر کولاسیون و گردش هوا در قاعده توده کمک میکند.

لایه دوم : در این لایه حدود ۱۵ الی ۲۰ سانتیمتر تراشه های مخلوط برگ ،خرده های چمن،پسمانده های موادغذایی و…قرارداده می شوند. این لایه به مانند یک اسفنج مرطوب عمل می کند.

لایه سوم :حدود ۱ سانتیمتر خاک ،منبع خوبی جهت اضافه کردن میکروارگانیسمها ی مورد نیاز توده می باشد.

لایه چهارم (اختیاری) در این بخش حدود ۵ الی ۵/۷ سانتیمتر فضولات دامی جهت تامین نیتروژن مورد نیاز میکروارگانیسمها قرارداده می شود. برای کاهش اسیدیته توده می توان مقداری آهک ،خاکستر چوب یا فسفات روی لایه فضولات حیوانی پاشید. اگر فضولات دامی مورد نظر خشک باشند باید به آن آب اضافه شود.

لایه پنجم : مراحل ۱ الی ۴ تا موقعی که ظرف پر شود باید تکرار گردد. در شرایط هوای گرم و تابستانی بهتر است که در بالای توده گودال کوچکی جهت جمع آوری آب باران در نظر گرفته شود.
درجه حرارت یک توده مناسب در مدت چها ر الی پنج روز به حدود ۶۰ درجه سانتیگراد خواهد رسید . در طی این مدت ، توده کمپوست به میزان قابل ملاحظه ای نشست می یابد. این امر نشانه خوبی از عملکرد صحیح توده می باشد.

پس از حدود دو هفته توده را به مدت چند ثانیه بهم زده و در صورت نیاز به آن بایستی آب اضافه شود.ورمی کمپوست حاصله پس از دو الی سه ماه آماه مصرف خواهد بود. توده ای که در اواخر بهار تهیه شده باشد می تواند در فصل پاییز مورد استفاده قرار گیرد و به همین ترتیب توده ای که در اواخر پاییز ساخته شده می تواند در بهار توسط کشاورزان و روستاییان استفاده شود با افزایش تعداد دفعات زیرو و رو کردن توده سرعت فرآوری و رسیدن ورمی کمپوست نیزبه همان نسبت افزایش می یابد

ساخت جعبه تولید ورمی کمپوست

برای تولید خانگی ورمی کمپوست می توانید خودتان یک جعبه بسازید .این جعبه ممکن است از پلاستیک یا چوب ساخته شده باشد. اندازه مناسب برای صندوق ۳۴*۱۶*۱۲ سانتیمتر می باشد. این صندوق ۳ کیلوگرم مواد آلی را در هفته در خود جای می دهد. هوادهی بر اثر فضای بالای جعبه امکان پذیر می باشد. اگر غذای بیشتری (زباله) در هفته تولید می شود باید از چندین جعبه استفاده کرد.

 جعبه ها در بغل دیوار و نزدیکی همدیگر چیده می شوند. اگر یکی کامل شد بلافاصله از دیگری باید استفاده کرد. برای زهکشی آب اضافه درون جعبه باید ته آن از پلاستیک متخلخل یا تکه های چوب پوشیده باشد چون اگر محیط باتلاقی باشد ممکن است کرم ها به پایین آمده و خارج شوند. در توده های بزرگ مواد آلی باید با آب کافی مخلوط شوند. برای تعیین میزان اب باید از فشردگی توده توسط دست استفاده برد. اگر هنگام فشردن دست مقداری آب از آن خارج شد. این شرایط برای کرم ها مناسب است.

هیچ موقع از آب شور استفاده نکنید چون نمک کرم ها را می کشد. مخلوط مناسب را در بستر قرار دهید و کرم ها را روی این بستر پخش کنید. کرم ها به داخل بستر می روند و ناپدید می شوند. به تدریج کرم ها شروع به تطابق با محیط می کنند.همین حالا با ما تماس بگیرید تا روشی مناسب ، علمی و به صرفه برای تولید ورمی کمپوست به شما ارائه دهیم.


پرورش کرم ورمی کمپوست به روش بارت

در این روش که توسط بارت پیشنهاد شده، کف با لایه ای نازک از علوفه خشک یونجه یا ۳-۲ لایه از گونی پوشیده می شود. سپس جعبه ها با کمپوستی حاوی فضولات، هوموس و خاک اره (با نسبت ۱ به ۱ به ۱) تا دو سوم  از ارتفاع جعبه پر می گردند (در این روش اندازة جعبه های چوبی حدوداً ۱۵×۳۵×۵۰ سانتی متر می باشد) از آرد به میزان ۵/۰ کیلوگرم در هر جعبه جهت تحریک تخمگذاری استفاده می شود.

خاک اره و فضولات باید کاملاً له و مرطوب شده و با خاک مخلوط شوند. ۵۰۰ کرم بالغ را بر سطح بستر قرار داده و با لایه ای نازک از مادة بستر پوشانده می شوند. سپس محتویات جعبه ها با ۲ یا ۳ لایه گونی پوشیده می شوند تا از خشک شدن، جلوگیری و یک توزیع منظم آبی ایجاد نماید. جعبه ها با مادة بستر و کرمهای ورمی کمپوست در محیطی تاریک نگهداری می شوند. جعبه ها بر روی یکدیگر قرار گرفته و توسط تخته های چوبی (به ضخامت ۵ سانتی متر) از یکدیگر جدا می گردند.

جعبه های قرار گرفته بر کف، بر روی قابهایی چوبی گذاشته می شوند و در فاصلة ۱۵ سانتی متر بالاتر از سطح زمین قرار می گیرند. ماده بستر باید مرطوب نگهداری شود، بسته به وضعیت آب و هوا در هفته باید یک یا دوبار به آنها آب داد، به شرط آنکه تغییرات دما بین ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتی گراد تغییر کند و رطوبت مادة بستر مناسب باشد، کرمها هر ۱۰-۷ روز کوکون هایی می گذارند. کوکون ها در سن ۳۰-۲۱ روزگی جمع آوری می گردند.

به منظور جمع آوری کوکون ها، مادة بستر به صورت توده ای مخروطی شکل بر روی یک میز صاف مناسب با ۱۰ سانتی متر حاشیه به طرف بالا، تحت روشنایی خوب، ریخته می شود. هر ۵ دقیقه یک لایة ۵ سانتی متری توسط شن کش از توده جدا می گردد. با این روش، ۷۰% از ماده بستر که شامل کوکون ها و کرمهای ورمی کمپوستجوان است، از پشته جدا می شود. این ماده در جعبه ای جدید حاوی مقدار مناسبی ماده بستر وارد شده و دورة پرورشی جدیدی آغاز می گردد. مادة بستر و کرمهای ورمی کمپوست باقیمانده پس از جداسازی کوکون ها به جعبه اصلی برگردانده شده و بعد از اضافه نمودن مادة بستر جدید برای تکثیر مجدد کرمها مورد استفاده قرار می گیرند.

تنها از کوکون ها می توان جهت پرورش استفاده نمود. ۳۰۰-۲۰۰ کوکون به طور منظم در سراسر سطح مادة بستر پخش شده و با لایه ای به میزان ۳-۲ سانتی متر از مادة بستر پوشانده می شوند. پس از پوشانیدن توسط پارچه گونی، مواد در دمای ۲۰-۱۰ درجه سانتی گراد قرار می گیرند و کرمهای جوان پس از ۲۱-۱۴ روز تفریخ می شوند. آنها بعد از ۹۰-۶۰ روز به بلوغ جنسی می رسند. در هر جعبه با ابعاد ذکر شده در بالا می توان ۲۰۰۰-۱۰۰۰ کرم پرورش داد. پس از رسیدن به سن بلوغ، بیشتر کرمها باید خارج شوند و تنها ۵۰۰ کرم در هر جعبه باقی می ماند. در این روش جهت تغذیه کرمها توصیه شده است که از فرآورده های گوشتی و شیری استفاده نگردد، چون باعث افزایش نامطلوب کنه‌ها، لارو مگس و سایر حشرات می شوند.

بهترین مواد غذایی در این روش عبارتند از:

پودر ضایعات ماء الشعیر

آرد
سبوس میوه ها

سیب زمینی

ضایعات گیاهان سبز و مخمر هستند.

مواد غذایی باید قبل از مصرف پخته و له شوند. فقط از مخمر بدون پختن استفاده می شود. خوراک باید حالت قوام خمیری داشته باشد. به طور معمول، ۰/۵ لیتر آب به ۱۰۰ گرم خوراک جامد اضافه می شود. مخمر با ۰/۳ لیتر آب برای هر ۱۰۰ گرم مخلوط می شود. نباید به ساختمان خاک در اثر مادة غذایی نامناسب آسیب وارد شود. مانند وضعیتی که می تواند در اثر سیب زمینی یا آرد خیلی زیاد ایجاد گردد. به کرمها هفته ای یکبار خوراک داده می شود به نحوی که خوراک کافی برای ۵ روز در اختیار آنها قرار گیرد. طی دو روز باقیمانده کرمها از فضولات خود تغذیه می کنند.

جیره هر جعبه، به طور معمول، عبارت از:

۱ـ پودر ضایعات ماء الشعیر یا آرد ۱۰۰ گرم

۲ـ سبزیجات یا میوه ها ۶۰۰ گرم ۳ـ ضایعات گیاهی ۷۵۰ گرم

۴ـ مخمر ۵۰ گرم می باشد. غذا در شیارهایی به عمق ۵-۴ سانتی متر قرار گرفته و با خاک پوشیده می شود.

رطوبت و خلل و فرج ماده بستر باید به طور منظم کنترل شود.بسته به شرایط، مادة بستر آبیاری شده یا به آن خاک خشک افزوده می گردد. جهت اطمینان یافتن از هوادهی مناسب، منافذ کوچکی در کف جعبه ها وجود دارد که می توانند توسط خاک اره مسدود گردند. پس از اینکه تودة زنده در جعبه به ۳۰۰-۲۰۰ گرم رسید، محتویات جعبه به دو قسمت تقسیم می شود: نیمی از مادة‌ بستر در جعبة اولیه باقیمانده، مابقی به جعبه ای جدید منتقل می گردد؛ بدین طریق، یک کشت دیگر ایجاد می شود

یکی از روشهای توليد ورمی كمپوست

         روشهاي مختلفي برای توليد وجود دارد كه در اينجا ساده ترين روش كه روش پشته ای است شرح داده خواهد شد .

·        يك زمين مسطح بدون كلوخ سنگ و خرده شيشه را انتخاب و سطح آنرا مرطوب و سپس كاملاً بكوبيد تا سفت گردد. علت اين امر جلوگيری از ايجاد هيبريد كرمهای مورد استفاده با كرمهای خاكی معمولی و زايل شدن نژاد آنها می باشد. می توان در صورت امكان سطح زمين را سيمان و يا آسفالت نمود . 

·        كرمها از بارندگی و نور آفتاب گريزان می باشند در نتيجه بر روی سطح آماده شده در مرحله (1) اقدام به ايجاد سايبان مي گردد.

·        بر روی سطح آماده شده اقدام به ايجاد پشته ای از كود گاوی نيمه پوسيده به شكل گنبدی با عرض 70 سانتيمتر و به ارتفاع 50 سانتی متر و طول دلخواه می شود.

·        پس از پشته نمودن اقدام به آبياری فراوان پشته ها شود تا شيرابه كود گاوی خارج گردد.

·        در طول بالاترين قسمت پشته اقدام به ايجاد شياری به عمق 15 سانتيمتر نموده و كرمها را داخل شيار در طول پشته بريزيد و سپس كود را روی آن برگردانيد.

·        در طول مدت فعاليت كرمها (تا تبديل كود گاوی به ورمی كمپوست) هر روز به اندازه آبياری چمن روی آن آبپاشی صورت گيرد تا رطوبت مطلوب آن حفظ گردد.

پس از مدتی كه مواد بستره ای تبديل به ورمی كمپوست گرديد می توان اقدام به جداسازی كرمها از پشته نمود كه برای اينكار يا از غربال استفاده می گردد و يا می توان با ايجاد يك ماهيچه از كود دامی نيمه پوسيده در كنار پشته ای كه ديگر فاقد مواد غذايی لازم برای تغذيه كرمهاست سبب مهاجرت كرمها از پشته قديمی به اين ماهيچه گرديد و پس از آن اقدام به ايجاد پشته های جديد و انتقال جمعيت كرم به اين پشته ها نمود.

سيستم تانك                                                       سيستم پشته


 

بطور كلی نيمی از وزن پشته تبديل به ورمی كمپوست خواهد شد و نكاتی كه بايد به خاطر داشت :

·        آبياري توده بايد بطور روزانه و منظم انجام شود

·        از كود تازه دامي و مرغي نبايد استفاده كرد

·        كرمها از نور آفتاب و بارندگی گريزان می باشند پس بايد آنها را از اين دو عامل محافظت نمود

رفع مشکلات در تولید ورمی‌کمپوست

 

ردیف

مشکل

علت احتمالی

راه حل

۱

کرمها می‌میرند

خیسی زیاد بستر

خشکی زیاد بستر

دمای خیلی زیاد

هوای ناکافی

غذای ناکافی

با بستر خشک مخلوط کنید

بستر را مرطوب کنید

بستر را بطور کامل مرطوب کنید

بستر را هوا داده و در آن سوراخ ایجاد کنید

از بستر و خرده‌های غذای بیشتری استفاده نمایید

۲

بستر بوی بد می‌دهد

غذای بیش از حد

وجود مواد غیر قابل تبدیل به کمپوست

خیسی زیاد بستر

عدم وجود هوای کافی

به مدت یک تا دو هفته به کرمها غذا ندهید

این مواد را برداشته و غذای کرمها را بطور کامل در بستر مدفون کنید

با بستر خشک مخلوط کنید

بستر را باد داده و سوراخهای تهویه بیشتر ایجاد کنید

۳

کرمها اقدام به فرار می‌کنند

نامناسب بودن شرایط بستر

به راه‌حلهای فوق مراجعه کنید در اینصورت کرمها برگشته و در بستر دالان حفر می‌کنند

۴

مگسها به سوی بستر جذب می‌شوند

غذای فاسد در بستر است

استفاده از غذای بیش از حد بویژه مرکبات

از قرار دادن غذای فاسد در بستر خودداری کنید

از تغذیه بیش از اندازه کرمها پرهیز کنید

۵

بستر کپک می‌زند

اسیدی بودن بستر به میزان زیاد

استفاده از مرکبات را کاهش دهید

۶

بستر خشک می‌شود

تهویه بیش از اندازه

نامناسب بودن سایبان

وجود باد زیاد

بستر را مرطوب نمایید

سایبان اصلاح شود

دیوار محافظ یا بادشکن نصب نمایید

۷

در ته بستر آب جمع می‌شود

تهویه ضعیف

آبیاری زیاد

استفاده از خرده غذای بسیار خیس

تهویه بیشتر، افزایش بستر خشک

میزان آب در هر آبیاری را کاهش دهید

استفاده از این غذا را کاهش دهید

۸

سرند به سختی انجام شده و کرم پوسال (ورمی‌کمپوست) بخوبی جدا نمی‌شود.

رطوبت بستر زیاد است

سرعت گردش سرند زیاد است

شیب سرند کم است

منافذسرند مسدود می‌شود

ضمن جابجایی بستر و هوادهی رطوبت را کاهش دهید

سرعت چرخش سرند را کم کنید

شیب سرند را افزایش دهید

با نصب برس منافذ سرند را باز نگه دارید

۹

هنگام سرند تعداد کرمها در بستر زیاد است

به علت رطوبت مناسب کرمها مهاجرت ننموده‌اند

شرایط فیزیکی یا شیمیایی را برای مهاجرت کرمها به انتهای بستر فراهم کنید

 

 

بررسی تغییرات شاخص های کمی و کیفی کمپوست در فرآیند تولید ورمی کمپوست

 

         فرآیندهای تولید کمپوست و به خصوص ورمی کمپوست در سال های اخیر در کشور توجه بیشتری را در میان سازمان های متولی محیط زیست، کشاورزی ومردم به خود معطوف داشته است. بنابر مطالعات صورت گرفته، فرآیند ورمی کمپوست با بهره گیری از فعالیت کر م های خاکی، موجب افزایش کیفیت و قابلیت کود حاصل م ی شود. مطالعات بسیاری در رابطه با چگونگی انجام فرآیند ورمی کمپوست و شاخ صهایی از کیفیت کمپوست که متأثر از این فرآیند هستند، صورت گرفته است.این مطالعات ت أثیر فرآیند ورمی کمپوست بر شاخص هایی مانند مقدار ک ربن، نیتروژن،و حجم پسماندهای غذایی را نشان pH ،C/N نسبت داده است.

از طرفی مطالعات نشان داده است که خود فرآیند ورمی کمپوست و فعالیت کرمها نیز تحت تاثیر این شاخص ها می باشد و نظر به اینکه این شاخص ها معیارهایی برای پایش کیفیت کمپوست و پیشرفت فرآیند کمپوست می باشند و با توجه به تاثیر تعاملی بین آن ها و فرآیند ورمی کمپوست،افزایش دانش در این زمینه مسبب افزایش کیفیت کود حاصل از فرآیند ورمی کمپوست و افزایش قابلیت مدیریت و طراحی فرآیند در رابطه با کمیت آن خواهد شد . لذا در این مطالعه، بررسی شاخص های مذکور و تغییرات کم ی ورمی کمپوست مورد توجه قرار گرفت تا بر دانش موجود در این زمینه افزوده گردد.

 

ارزيابي اثر مصرف كمپوست، ورمي كمپوست و كودهاي دامي روي عملكرد، اجزاي عملكرد ودرصد اسانس زيره سبز

 

         علاقه براي توليد گياهان دارويي و م عطر و تقاضا براي محصولات طبيعي به طور مداوم در جهان رو به افزايش است به گونهاي كه قرن بيستم را به نام قرن بازگشت به طبيعت و قرناستفاده از داروهاي گياهي نام نهاده اند. برپا شدن نهضت جهانيموج سبز و اعلام ممنوعيت سازمان بهداشت جهاني مبني بر عدماستفاده از رنگها و اسانسهاي مصنوعي و عوارض جانبي داروهايشيميايي در سالهاي اخير سبب رونق كشت و كار گياهان دارويي شدهاست .در دهه هاي اخير توليد در كشاورزي متكي به مصرفنهاده هاي شيميايي به منظور كسب عملكرد بالا بوده كه علاوه برايجاد مشكلات عمده و آلودگي محيط زيست اين مواد مانع بزرگي دردستيابي به توليد پايدار مي باشند.

         تاكيد سيستمهاي آينده كشاورزي بر مبناي كاهش در مصرف انرژي، نهاده ها و مديريت مناسب آب  خاك و منابع بيولوژيكي و حفظ محيط زيست به منظور دستيابي به عملكرد مطلوب و پايدار است  كشاورزي ارگانيك يك سيستم تلفيقي كشاورزي بر پايه اصول اكولوژيكي است كه از كودهاي شيميايي، آفت كشها و تنظيم كننده هاي رشد استفاده نميشود و به جاي آن از تناوب زراعي با گياهان خانواده بقولات، بقاياي گياهي، كودهاي دامي، سنگها ي حاوي عناصر معدني، كودهاي آلي و كنترل بيولوژيك آفات استفاده مي شود تا ضمن ذخيره عناصر غذايي در خاك و افزايش باروري آن ، و سبب ،علفهاي هرز و حشرات و آفات كنترل شده  توسعه تنوع زيستي در مزارع گردد و كمپوست يكي از مهمترين مواد آلي بوده كه به خاطر مزايايمتعدد آن امروزه به شدت مورد توجه قرار گرفته است.  

    در بسيارياز نظامهاي كشاورزي پايدار از كمپوست و كودهاي آلي جهت بهبودحاصلخيزي خاك و نيز پيشگيري و كنترل آفات و امراض گياهي استفاده ميشود  يكي ديگر از مواد آلي ورمي کمپوست  بوده كه به علت داشتن خصوصياتي مانند تخلخل زياد،قدرت جذب و نگهداري بالاي عناصر معدني و آزادسازي تدريجي آنها و نيز ظرفيت بالاي نگهداري آب استفاده از آن در كشاورزي پايدار براي بهبود رشد و كيفيت محصولات زراعي و باغي متداول مي باشد.

         كودهاي دامي يكي ديگر از منابع مواد آلي هستند كه كاربرد آن اثرات مفيدي بر خواص فيزيكي خاك شامل افزايش نفوذپذيري،كاهش وزن مخصوص،افزايش قدرت نگهداري آب، بهبودفعاليت ميكروبي و نيز افزايش ميزان مواد غذايي موجود در خاك دارد تحقيقات در زمينه اثر كاربرد كودهاي دامي و به خص وص كودهاي آلي نظير كمپوست و ورمي كمپوست در سالهاي اخير رو به افزايش بوده است.

          سينك و بيسين اثر كمپوست را روي افزايش توليد برخي گياهان دارويي از جمله اسفرزه و منداب مطالعه كردند با افزايش نسبت كمپوست در خاك اجزای بيوماس گونه هاي گياهي افزايش يافته و عملكرد ميوه نيز افزايش قابل توجهي را نشان دا د. در آزمايش ديگري كه به منظور بررسي اثر كود دامي بر گياه اسفرزه انجام شد اثر سطوح مختلف كود دامي بر عملكرد دانه معني دار بود اما بر ارتفاع بوته، تعداد سنبله، وزن هزار دانه و عملكرد كاه و كلش اثر معني داري نداشت.

         در آزمايشي كه روي كاربرد كودهاي آلي در نعناع فلفلي انجام شد عملكرد گياه در كشت ارگانيك حدود 80 درصد عملكرد حاصل از كشت رايج بود شيفر و كوهلر گزارش كردند كه مصرف كودآلي در بومادران باعث افزايش توليد بيوماس و همچنين افزايش درصد اسانس مي شود . در آزمايش ديگري در سيستم كشت ارگانيك گياه زنيان با افزايش مصرف كود دامي عملكرد دانه و عملكرد بيولوژيك افزايش يافت .

         كاربرد كمپوست در كشت ارگانيك ريحان نيز باعث افزايش عملكرد كمي و كيفي گياه گرديد. گياهي يكساله از خانواده چتريان با نام علميCuminum cyminum  كه همان  زيره سبز بوده و عمدتا در مناطق خشك و نيمه خشك كشور كشت مي شود. دوره رشد كوتاه و نياز آبي كم اين گياه آن را در زمره گياهان سازگار به اقليمهاي خشك كشورهايي مانند ايران درآورده است مهمترين منطقه توليد زيره سبز كشور استان خراسان بوده و در استانهاي يزد، اصفهان و سمنان نيز توليد مي شود .

         در سالهاي اخير توجه به اين گياه بيشتر شده و سطح زير كشت آن نسبت به  20سال گذشته حدود چهار برابر شده است و 32364 هكتار از زمينهاي زراعي كشور را به خود اختصاص داده است. همچنين صادراتي بودن زيره سبز باعث ارزآوري براي كشور شده و مي تواند اشتغال قابل توجهي را توليد نمايد.

         عملكرد آن در كشت آبي به شدت متغير بوده و بين 243 تا 873 كيلوگرم در هكتار متغير است. ميانگين عملكرد آ 3/2تا / آن 588 كيلوگرم در هكتار و درصد اسانس نيز در اين گياه بين 3گزارش شده است با توجه به لزوم انجام تحقيقات بيشتر در زمينه كاربرد موادآلي و نيز اهميت زيره سبز به عنوان يك گياه دارويي اين آزمايش به منظور بررسي اثر كاربرد مواد آلي و كودهاي دامي روي عملكرد و اجزاء عملكرد زيره سبز انجام شد.

 

تأثیر کاربرد ورمیکمپوست بر میزان عناصر غذایی کممصرف در خاك و غلظت آنها در گیاه گاوزبان

 

      امروزه کاربرد سموم و کودهاي شیمیایی در زمین هاي زراعی به طور قابل ملاحظه اي افزایش یافته است علاوه بر هزینه هاي اضافی، اثرات جبران ناپذیري بر محیط زیست و سلامتی انسان دارند و آلودگی خاك و آب ناشی از مواد شیمیایی، باعث ایجاد مسائل بغرنج در این زمینه شده است.استفاده دائم گیاهان از ذخایر غذایی خاك بدون جایگزینی مناسب باعث کاهش توان تولیدي و عناصرغذایی خاك شده است.درنتیجه براي رهایی از این مشکلات و مدیریت حاصلخیزي خاك، پیشرفت به سمت کشاورزي ارگانیک توصیه میشود و بدین ترتیب نیاز به مصرف کودهاي آلی براي تغذیه گیاه افزایش پیدا میکند.

         اخیراً فرایند کمپوست با استفاده از کرمهاي خاکی کمپوست کننده، براي تهیه ورمی کمپوست، به عنوان یک فناوري آسانو یک فرایند حامی طبیعت براي به دست آوردن کودهاي آلی از مواد زائد، بسیار مورد توجه قرار گرفته است با افزایش سطوح کاربرد ورمیکمپوست در خاك، غلظت عناصر روي، مس و بور در خاك افزایش پیدا میکند  وطبق نتایج حاصل از آزمایشی در ترکیه، با کاربرد ورمی کمپوست در خاك، غلظت روي و مس قابل جذب خاك نسبت به شاهد افزایش معنی داري پیدا کرد.

         ازطرف دیگر، امروزه رویکرد روز افزون بشر به استفاده از گیاهان دارویی در سطح جهانی، اهمیت کشت تولید  فرآوري این گیاهان را افزایش میدهد درخصوص گیاهان دارویی یکی از نیازهاي مهم به منظور حصول عملکرد بالا، ارزیابی سیستم هاي تغذیه گیاه است که با روش صحیح حاصلخیزي خاك میتوان کارایی نهاده ها را افزایش داد. یکی از گیاهان دارویی مهم کشور گیاه گاوزبان میباشد. این گیاه از تیره گاوزبان، علفی، یکساله، بهارتفاع 10 تا 70 سانتیمتر، رنگ گلهاي آن آبی و به ندرت سفید یا گلی است.

         زمان مناسب براي کشت این گیاه اوایل بهار است و همچنین با توجه به شرایط محیطی امکان کشت آن در پاییز و اواخر زمستان نیز وجود دارد. این گیاه امروزه در غالب نقاط دنیا بیشتر به منظور استفاده هاي درمانی پرورش مییابد و مورد توجه قرار میگیرد، به این صورت که از گل و برگ این گیاه به عنوان یک ماده معرق، آرام کننده تصفیه کننده خون استفاده میشود و  تحقیقات درزمینه این گیاهان نشان داد که کودهاي آلی در کشت گیاهان دارویی، با فراهم کردن عناصر غذایی مورد نیاز آنها، تولید زیست توده و ترکیب هاي استخراج شده از این گیاهان را افزایش میدهند.

         عناصر غذایی مورد نیاز براي گیاهان دارویی را میتوان با کاربرد کودهاي آلی در خاك تأمین کرد یکی از روشهاي افزایش ماده آلی خاك استفاده از کودهاي ورمی کمپوست میباشد. در تحقیقی مشخص شد که اثر ورمی کمپوست در کشت رازیانه باعث افزایش جذب عناصر غذایی و فتوسنتز در این گیاه میشود. در مورد گیاه دارویی بابونه نیز کاربرد ورمی کمپوست، باعث افزایش شاخص هاي رشدي به دنبال افزایش جذب عناصر غذایی در این گیاه شد.باتوجه به مطالب فوق و تأثیر مطلوب ورمی کمپوست به عنوان یک کود آلی در میزان قابل جذب عناصر کم مصرف خاك و همچنین اثر مثبت این کود در تأمین عناصر غذایی مورد نیاز براي گیاهان دارویی، در این پژوهش اثر سطوح و دفعات مختلف مصرف ورمی کمپوست در خاك، میزان افزایش غلظت این عناصر در برگ و گل  گیاه دارویی گاوزبان و همچنین خاك تحت کشت این گیاه بررسی شد.

         بيك خورميزي نيز با بررسي تأثير سطوح مختلف ورمي كمپوست بر بهبود تحمل به شوري گياهچه هاي لوبيا قرمز بيان نمودند كه در سطوح پايين شوري تمام نسبت هاي ورمي كمپوست و در سطوح شوري بالا نسبت هاي بالاي ورمي -كمپوست تا حدودي اثرات نامطلوب شوري را بر گياهچه هاي لوبيا كاهش داد.بدين ترتيب، از آنجا كه تنش شوري يكي از مشكلات عمده توليد در بخش كشاورزي كشور و استان خراسان بوده و از طرفي، لوبيا گياهي بسيار حساس به شوري است، لذا تحقيق حاضر ب اهدف بررسي تأثير نسبتهاي مختلف كود آلي ورمي كمپوست با توجه به ويژگيهاي منحصر به فرد آن بر صفات فتوسنتز ، تعرق و كاراي به مصرف آب گياه لوبيا قرمز رقم درخشان در شرايط تنش شوري انجام شد.

 

تكنولوژي پيشرفته توليد خاك پوششي با استفاده از ورمي كمپوس برای  پرورش قارچ خوراكي

 

         رشد روز افزون جمعيت در جهان نياز به منابع غذايي Agaricus bisporusسالم را افزايش داده است. قارچ درحال حاضر در حداقل 80 كشور دنيا كش منبع غذايي و پروتئيني مناسب براي انسان ها وهم چنين براي پيش گيري و درمان برخي از بيماري ها هم چون سرطان و بيماري هاي قلبي شناخته مي شودايجاد و رشد كلاهك قارچ فقط به استعداد ژنتيكي ميسيليوم هابستگي نداشته و به فاكتورهاي فيزيكي، محيطي، شيميايي، مواد غذايي و ميكروبيولوژي بستگي دارد. در پرورش تجاري، كلاهك برروي خاك پوششي ظاهر مي شود كه به منظور پوشاندن كمپوست پس از مرحله رويشي و وارد كردن آن براي گذر از فاز رويشي به فاز زايشياستفاده مي گردد، اين گذر تعيين كننده قابليت تجاري محصول است خاك پوششي نقش هاي گوناگوني در پرورش قارچ دكمه اي سفيد دارد. از اين بين مي توان به موارد زير اشاره كرد :

·        -ايجاد يك پشتيبان فيزيكي كه در آن اسپوروفورهابتوانند پرورش پيدا كنند

·        نگه داشتن درجه صحيح رطوبت

·         فعاليت به عنوان يك محيط كشت براي تحريكباكتري ها

·        حفظ سطح كمپوست از خشكي بيرون

·        ايجاد يك محيط مناسب براي ميسليوم به منظورتبادل گازها تبادل گازها

·        توليد يك محيط با اسمزيته پايين.

         در حال حاضر در شركت هاي كشت و پرورش قارچ از فرمول هاي مختلفي براي تهيه خاك پوششي استفاده شود، وليكن رايج ترين خاكي پوششي كه مورد استفاده  قرار مي گيرد مخلوطي از پيت و سنگ آهكيا سنگ گچ مي باشد. همه ساله در سراسر دنيا چندين هزار تن پيت به عنوان خاك پوششي به وسيله صنايع توليد قارچ هاي خوراكي مصرف مي شود. مرداب هايحاوي پيت نيز شديدا در معرض تخريب قرار دارند، لذابه يك ماده مناسب كه به طور كلي يا جزئي جايگزين پيت شود نياز است. در ارتباط با جايگزين هاي پيت تحقيقات زيادي صورت گرفته است.

         استفاده از اين جايگزين ها در كشورهايي نظير انگلستان و ايرلند چنداناز نظر اقتصادي به صرفه نيست زيرا پيت به فراواني دراين كشورها يافت مي شود، اما در كشور هاي استوايي ونيمه استوايي كه موجودي پيت آن ها محدود است مانند ايران بهتر است كه از مواد جايگزين استفاده شود. درنتيجه هزينه هاي توليد كاهش مي يابد، منابع پيت حفظمي شود وصنايع توليد قارچ گسترش مي يابد درمشهد روزانه 1 تن كود آلي ورمي كمپوست با استفاده از زباله هاي شهري توليد مي شود. براي تهيه ورمي كمپوست از گونه خاصي از كرم خاكي قرمز رنگ مناطق گرم و مرطوب كه به كرم ببري یا E. foetida يا كرم كمپوست نيز معروف است استفاده مي شود. تعداد 400 هزار كرم از اين گونه در كارخانه كمپوست سازي مشهد روزانه مقدار 2 تن زباله را مصرف كرده اين مواد شامل انواع سبزيجات، پوست و بقاياي ميوه هاي موجود در زباله ها شهري مي باشد.

         قابل ذكر است حدود٪70 زباله هاي شهري مشهد از مواد آلي مي باشد. ورمي كمپوست، محصول فرآيند فساد زيستی است كه در تقابل بين كرم هاي خاكي و ميكرو ارگانيسم ها توليد و نوعي از مواد شبيه پيت با خلل و فرج، هوادهي، زهكشي، ظرفيت نگهداري آب فعاليت ميكروبي بالا را به وجود مي اورد و سبك مي باشد. تمام اين ويژگى ها سبب ميشود ورمي كمپوست به عنوان يك خاك پوششي مناسب در كشت قارچ دكمه اي سفيد به نظر آيد.هدف از اين مطالعه به دست آوردن  تكنولوژي  پيشرفته توليد خاك پوششي با استفاده از ورمي كمپوست براي پرورش قارچ خوراكي است.

 

منابع

 

سایتهای اینترنت

·        http://www.jkmt.ir/

·        http:// www.Imagash.persianblog.ir/

·        http:// www .moshaveanejavan.maj.ir

·        http://www.vermfarm.com

·        http://www.roxanverm.com/forum/forum20

 

کتب مربوطه

·        عبدلی  ، روشنی ، ورمی کمپوست (طراحی،ساخت و اجرا)  انتشارات دانشگاه تهران.

·        سماوات ، چگونگی تولید ورمی کمپوست از ضایعات شهری ، انتشارات تحقیقات آب و خاک.

 

مقالات مرتبط 

·        احمد بایوردی- زیبا نجف زاده. اثرات ورمی‌کمپوست بر فاکتورهای رشد وکیفیت پیاز قرمز آذز شهر.(۱۳۸۵).

·        علی محبوب خمامی مطالعه اثر نوع و مقدار ورمی‌کمپوست بر رشد گیاه فیکوس بنجامین ابلق(۱۳۸۲-۸۳).

·        اصغرنیا. مقایسه کمپوست هوازی با کمپوست تهیه شده توسط کرم خاکی ورمی کمپوست از نظر زمان رسیدن.

·        یوسفی، بررسی تولید کمپوست از مواد زاید خانگی به روش هوازی و کرم خاکی و تاثیر متناوب بارگزاری .

 نویسنده:

ورمی کمپوست// ف مسعودیان//پاییز 1391

 

"استفاده از مقاله فقط با ذکر منبع مجاز است"


برچسب‌ها: ورمی کمپوست
+ نوشته شده در  شنبه هفتم بهمن 1391ساعت   توسط ایرانیوم  |